‘Muziek is ontlading. Hier in de beeldende kunst heb ik dat enorm uitvergroot.’
Dick Raaijmakers weet wat het effect van vergroten is. Binnen zijn kunstenaarspraktijk – en zijn leven – heeft hij deze methodiek systematisch ingezet. Uitvergroten is voor hem een manier om muziek beeldende kunst te laten zijn, of een lezing theater. Door iets groter te maken wordt het meer dan zichzelf, iets anders, maar blijft het tegelijkertijd heel eigen.
Om iets te kunnen uitvergroten, moet je eerst begrijpen waar het uit bestaat. Raaijmakers zoekt daarom niet naar ingewikkelde modellen, maar juist naar eenvoudige, elementaire handelingen en principes. Hij haalt ze uit hun oorspronkelijke context, isoleert ze en onderzoekt wat er gebeurt wanneer je ze herhaalt, vergroot, verkleint of op een andere manier bewerkt.
‘Ik ben redelijk basaal. Ik zoek altijd eenvoudige modellen op, en via die modellen probeer ik de werkelijkheid aan de orde te stellen.’
Die werkwijze is niet alleen een artistieke methode, maar ook een manier om de werkelijkheid te bekijken. Door iets terug te brengen tot zijn kleinste onderdelen, kan zichtbaar worden wat er normaal gesproken aan de aandacht ontsnapt. En door dat kleine vervolgens uit te vergroten, krijgt het een nieuwe betekenis.
Het kleinste geluid
Een van de meest elementaire uitgangspunten in Raaijmakers’ werk is de impuls: een gebeurtenis die op één moment plaatsvindt. In Vijf Canons (1964–1967) brengt hij het muzikale thema terug tot een enkele elektrische ontlading. Een kort, droog geluid, als een punt in een verder stille ruimte.
In de monografie wordt die impuls treffend omschreven als ‘an upright needle in a sea of silence’: een rechtopstaande naald in een zee van stilte. De impuls bevindt zich op de grens tussen iets concreets en iets abstracts. Je hoort een tik, maar kunt hem tegelijkertijd zien als een punt, een teken op een leeg vlak.
Een enkele impuls is nog geen muzikale uitspraak. Pas wanneer een tweede impuls volgt – een kopie van de eerste – ontstaat een minimale verhouding. De afstand tussen de twee bepaalt het ritme. Vanuit die kleine bouwsteen ontwikkelt Raaijmakers een steeds complexere compositie. Herhaling, verschuiving en samenvoeging maken van afzonderlijke geluiden grotere structuren.
Wat op het eerste gehoor misschien klinkt als willekeurige elektrische tikken, blijkt het resultaat van een uiterst precies compositieplan. De luisteraar hoort niet vanzelfsprekend de structuur die eraan ten grondslag ligt. Raaijmakers maakt juist dat spanningsveld voelbaar: tussen het kleine geluid dat je daadwerkelijk hoort en het grote systeem dat erachter schuilgaat.
Verkleinen om te kunnen vergroten
Verkleinen en vergroten zijn bij Raaijmakers geen tegengestelde bewegingen. Ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Door een handeling terug te brengen tot een miniatuurvorm, kan hij die handeling juist nauwkeuriger bekijken en vervolgens opnieuw uitvergroten. Het kleine wordt zo een model van het grote.
Die gedachte komt ook terug in zijn fascinatie voor techniek. Technische hulpmiddelen verlengen het menselijk lichaam en vermenigvuldigen wat het kan. Een microfoon maakt het mogelijk om geluiden te horen die normaal buiten ons bereik liggen. Een luidspreker kan een klein geluid een enorme fysieke aanwezigheid geven. Technologie vergroot niet alleen onze mogelijkheden, maar verandert ook de schaal waarop we de wereld ervaren.
‘Ik ben geobsedeerd, denk ik, door techniek. Kijk, ons lichaam houdt niet op bij de handen, dus er zijn verlengstukken. Dat doe je niet voor niets, dat je protheses schept om alles te kunnen grijpen en te kunnen vermenigvuldigen en dat de wereld op te dringen.’
Raaijmakers is geïnteresseerd in wat er gebeurt wanneer zo’n verlengstuk een gewone handeling overneemt, versterkt of zichtbaar maakt. Het hulpmiddel wordt onderdeel van de handeling en daarmee ook van het kunstwerk.
The Microman: een wereld op tafelformaat
In The Microman (1982) brengt Raaijmakers die ideeën samen in een klein tafeltheater. Het werk is opgezet als een miniatuurversie van The Soundman, een eerder bedacht maar nooit gerealiseerd muziektheaterstuk. Wat in de grotere voorstelling op enorme schaal zou plaatsvinden, gebeurt hier op een tafel, met kleine voorwerpen en handelingen.
The Microman speelt geluiden uit de film Night Owls van Laurel en Hardy opnieuw na. Hij laat miniatuurvoorwerpen vallen, botsen en scheuren. De handelingen zijn klein, maar worden met microfoons en luidsprekers versterkt. Daardoor krijgen de geluiden een aanwezigheid die hun fysieke oorsprong ver overstijgt. Een klein voorwerp dat op tafel valt, wordt een gebeurtenis.
Raaijmakers beschrijft het onderwerp van het tafeltheater als het minimaliseren van kunst en leven, om het even later te kunnen vergroten en verspreiden in de gedaante van beelden en illusies. De Microman is daarbij zelf een soort ‘chip van vlees’: een kleine, bijna vergeten techniek die menselijke handelingen op een andere schaal uitvoert.
Ook de invloed van John Cage en David Tudor is hier duidelijk aanwezig. Zij manipuleerden elektronische muziekattributen op tafel, zichtbaar voor het publiek, terwijl microfoons en luidsprekers het resultaat vele malen versterkten. The Microman neemt die houding over en maakt het productieproces zelf tot onderwerp. Niet alleen het geluid telt, maar ook de handeling die het veroorzaakt.
In zijn toelichting bij het werk schrijft Raaijmakers:
Van alle muzikale handelingen – zingen – strijken – blazen – tokkelen – slaan – vallen – is vallen de laatste en de laagste. Wat de muziek aangaat, die heeft geen boodschap aan vallen. Toch veroorzaakt iets dat valt in de meeste gevallen een uitstekend geluid.
Het vallen is een handeling die normaal gesproken nauwelijks als muzikaal wordt beschouwd. Toch levert het geluid op, en precies daarin zit voor Raaijmakers de mogelijkheid. Door de handeling uit haar alledaagse context te halen en haar opnieuw uit te voeren, wordt iets hoorbaar wat anders onopgemerkt blijft.
Van klein naar groot, en weer terug
De verhouding tussen miniatuur en monumentaliteit wordt nog duidelijker wanneer je The Microman naast Soundmen en de grotere werken uit dezelfde cyclus legt. Wat bij de Microman op tafelformaat gebeurt, wordt bij Soundmen tot meer dan levensgrote proporties opgeblazen. De kleine handeling wordt een fysieke gebeurtenis die de ruimte en de toeschouwer in beslag neemt.
Het gaat daarbij niet simpelweg om een grotere versie van hetzelfde werk. De schaalverandering verandert ook de ervaring. Een voorwerp dat op tafel valt, is een klein geluid. Een vergelijkbare handeling die op enorme schaal wordt uitgevoerd, kan overweldigend worden. Dezelfde basisbeweging krijgt een andere betekenis zodra de verhoudingen veranderen.
De schoonheid van de herhaling
In Volta (1995) richt Raaijmakers zijn aandacht op de uitvinding van de Italiaanse natuurkundige Alessandro Volta: de eerste elektrische batterij, ook wel de voltaïsche zuil genoemd. Voor zijn installatie reconstrueert hij het oorspronkelijke experiment op monumentale schaal. Hij stapelt grote platen van zink en koper op elkaar, met daartussen duizenden kilo's in verdund zwavelzuur gedrenkte textiel. Het resultaat is een zuil van ongeveer anderhalve meter hoog.
De constructie is een arbeidsintensief en fysiek proces. Assistenten dompelen de stoffen onder in het zuur, dragen ze naar de zuil en leggen ze laag voor laag tussen de metalen platen. Dat gebeurt urenlang, in beschermende kleding en gasmaskers. Wanneer de batterij uiteindelijk klaar is, wordt er met een bijna ceremonieel gebaar een klein fietslampje op aangesloten. De enorme constructie moet één klein lampje laten branden. Als alles goed gaat, licht het op – om na ongeveer een halfuur langzaam weer uit te doven.
Juist in die buitenproportionele verhouding zit een belangrijk deel van het werk. Raaijmakers laat zien hoeveel arbeid en materiaal nodig zijn om iets te produceren wat we tegenwoordig vrijwel moeiteloos gebruiken. De toeschouwer is niet alleen getuige van een technisch experiment, maar ook van de handelingen en inspanning die normaal gesproken achter de werking van technologie verborgen blijven.
egelijkertijd onderzoekt Volta de sculpturale kwaliteit van de oorspronkelijke batterij. De voltaïsche zuil is niet alleen een technisch apparaat, maar ook een archetypische vorm: een stapeling van vlakken, een constructie met een duidelijke ruimtelijke en architectonische aanwezigheid. Raaijmakers probeert die oorspronkelijke plasticiteit opnieuw op te roepen.
In de loop van de technologische ontwikkeling is die vorm grotendeels verdwenen. Elektrische componenten zijn steeds kleiner geworden en steeds verder ingekapseld. Waar je vroeger kon zien hoe een apparaat was opgebouwd en hoe het werkte, is de techniek tegenwoordig vrijwel volledig aan het zicht onttrokken. De sculpturale vorm heeft plaatsgemaakt voor efficiëntie en functionaliteit.
Volta maakt dat verlies voelbaar. Door de batterij opnieuw op monumentale schaal op te bouwen, brengt Raaijmakers de oorspronkelijke vorm terug in de ruimte. Hij laat ons niet alleen zien hoe elektriciteit wordt opgewekt, maar ook wat er verloren gaat wanneer techniek steeds verder wordt geoptimaliseerd en geminiaturiseerd.
Een wandeling als compositie
Het idee voor Promenade ontstond binnen het project Fresh Air, dat draaide om het vastleggen van de geluiden van ongerepte natuur. Het plan was om John Cage naar Friesland te halen, waar een groep kunstenaars in het plaatsje Swichem al voorbereidingen trof voor zijn ontvangst in de plaatselijke kerk. Maar Cage zag uiteindelijk af van de reis. Aanvankelijk werd gezegd dat de busreis te lang zou duren; later vertelde Cage dat ook zijn verlies van vertrouwen in de politiek en zijn afkeer van politieke actie binnen de kunst een rol hadden gespeeld.
Voor Raaijmakers betekende het afblazen van het plan niet dat het idee daarmee van tafel was. Integendeel: hij ontwikkelde gaandeweg een voorliefde voor plannen die niet doorgingen, maar die hij vervolgens op een andere manier alsnog tot uitvoering bracht. Toen duidelijk werd dat Cage niet naar Friesland zou komen, besloot hij zelf de essentie van Fresh Air te realiseren. Daarvoor hoefde hij niet naar Friesland en was Cage niet langer nodig. Het ging hem om het maken van een ode aan de ongerepte natuur, door haar geluiden vast te leggen.
Op een heldere, winterse dag in november trok Raaijmakers naar het natuurgebied Meyendel, bij Wassenaar. Hij bevestigde twee hifi-microfoons aan zijn schoenen en maakte zo zijn eigen Sound Walk door het bevroren duinlandschap. Met deze geprepareerde schoenen registreerde hij wat zich normaal gesproken nauwelijks als geluid laat horen: het kraken van takjes en het breken van ijs op plassen onder zijn voeten. De wandeling werd daarmee een manier om de omgeving niet alleen te doorkruisen, maar ook heel letterlijk hoorbaar te maken.
De opname van deze Sound Walk, die de plaats innam van Fresh Air en later door Raaijmakers Promenade werd genoemd, werd tegelijkertijd op video vastgelegd door CAM-docent Kasper van der Horst. Zo konden de beelden van de wandeling later samen met de stereogeluidsopname worden vertoond. Beeld en geluid tonen hetzelfde eenvoudige gebaar vanuit twee verschillende perspectieven: je ziet iemand door het landschap lopen, terwijl je hoort wat die wandeling normaal gesproken aan het oor voorbij laat gaan.
In Promenade wordt een alledaagse handeling op die manier een instrument. De schoenen zijn niet langer alleen bedoeld om mee te lopen, maar worden verlengstukken waarmee Raaijmakers de omgeving aftast en registreert. Door de microfoons zo dicht op de grond te plaatsen, verschuift ook onze aandacht: niet het landschap als panorama staat centraal, maar de kleine geluiden die ontstaan uit het contact tussen lichaam, materiaal en ondergrond. Wat op het eerste gezicht een gewone wandeling lijkt, wordt zo een zorgvuldig gecomponeerde luisterervaring.
Theatermaker Paul Koek, die met Raaijmakers samenwerkte bij Theatergroep Hollandia, herkende in deze aanpak de invloed van Fluxus en John Cage. Hij beschrijft hoe Raaijmakers steeds op zoek ging naar de zwakke plek van dingen, om die vervolgens uit te vergroten. Een klein gebaar, een alledaagse handeling of een nauwelijks hoorbaar geluid kon zo uitgroeien tot iets overweldigends. Koek herinnert zich dat Raaijmakers op de vraag wat muziektheater is eens antwoordde:
‘Is muziektheater niet een tubaspeler die een tuba uitpakt?’
Het is een antwoord dat veel zegt over zijn manier van kijken. Het theatrale zit niet noodzakelijk in een groot gebaar of een ingewikkelde compositie, maar kan al besloten liggen in de meest eenvoudige handeling. In Promenade wordt dat principe letterlijk hoorbaar: het geluid van voetstappen, normaal gesproken nauwelijks opmerkelijk, wordt door de microfoons uitvergroot tot een bijna overweldigende ervaring. Zo maakt Raaijmakers van iets kleins iets groots, zonder de oorsprong ervan uit het oog te verliezen.
De essentie uitvergroten
Van een elektrische impuls tot een batterij, van een vallend miniatuurvoorwerp tot een voetstap in de duinen: in al deze werken onderzoekt Raaijmakers wat er gebeurt wanneer je een element uit zijn omgeving haalt en op een andere schaal presenteert. Soms maakt hij iets kleiner om het beter te kunnen bekijken. Soms vergroot hij het om de betekenis ervan voelbaar te maken. En vaak zijn beide bewegingen onderdeel van hetzelfde proces.
Het gaat hem niet alleen om het eindresultaat, maar ook om de handeling, de techniek en het proces waarmee dat resultaat tot stand komt. De toeschouwer krijgt zicht op de constructie achter het werk: de herhaling, de versterking, de nauwkeurigheid en soms ook de absurditeit ervan.
Zo wordt vergroten en verkleinen meer dan een formeel principe. Het is een manier van denken. Door de wereld terug te brengen tot eenvoudige modellen en die modellen vervolgens uit te rekken, te herhalen of uit te vergroten, maakt Raaijmakers zichtbaar en hoorbaar wat anders verborgen blijft.